PHONG TỤC LÀM BÁNH TẾT XƯA VÀ NAY

Tuổi thơ từ thế hệ “6x” về trước đi qua gắn liền với cái thời thiếu thốn, khó khăn sau ngày nước nhà thống nhất. Hầu như nhà ai cũng vậy, Tết đến, xuân về, niềm vui háo hức thường đi kèm không ít lo toan. Ở quê ta, những ngày cận Tết luôn bận rộn hơn thường lệ. Để có tiền lo Tết, ngoài việc đồng áng, nhiều gia đình còn tranh thủ làm thêm các nghề phụ: làm hương, tráng bánh hay buôn bán lặt vặt. Những công việc ngoài đồng - làm cỏ, bón phân cho lúa, ngô, khoai…thường phải thu xếp ổn thỏa để dành quỹ thời gian ít ỏi lo việc Tết trong nhà. Khi ấy, người người lại tất bật dọn dẹp vườn tược, nhà cửa; và theo thông lệ, chừng mươi ngày trước Tết, bà con bắt đầu tập trung cho việc làm bánh Tết. 

Theo phong tục, ngày Tết trong nhà nhất thiết phải có bánh để cúng tổ tiên, ông bà, làm quà mừng tuổi và để con cháu quây quần thưởng thức. Thế nhưng, trước đây, để có được bánh Tết, phải trải qua không ít vất vả từ khâu chuẩn bị. Tùy từng loại bánh mà người ta lo xay gạo, nếp; rang nổ, rang nếp, rang đậu hay xay bột ngũ cốc. Việc rang đậu xanh, rang nếp thì mỗi nhà còn có thể tự làm. Riêng rang nổ hoặc xay bột lại nhọc nhằn hơn. Bởi vào thời ấy, cả huyện chỉ có rất ít điểm máy gạo, xay bột; còn những nơi rang nổ thủ công thì thường chỉ tự phát xuất hiện chừng mươi ngày trước Tết. Đường sá đi lại khó khăn, có khi đi xe đạp hoặc phải đi bộ từ năm đến bảy cây số mới tới được chỗ rang, xay ngũ cốc. 

          Cận Tết, mới tinh mơ, tại các điểm rang, xay ngũ cốc đã thấy chật kín những bao nếp lớn nhỏ xếp nối nhau. Phải đi từ sáng sớm, chờ qua cả buổi trưa, có khi bụng đói cồn cào mà vẫn chưa đến lượt rang hay xay cho nhà mình. Để có được bao nếp bung thành nổ, trắng tinh, thơm lừng, không ít người phải kiên nhẫn chờ đợi từ sáng sang chiều. Cũng vậy, muốn có bột nếp để làm bánh tổ, bánh in, bánh ít, bánh lăn (bánh da)… lại phải trải qua cảm xúc đan xen: vừa nóng lòng chờ đến lượt, vừa thấp thỏm vì “ngày hết Tết đến”, trong khi đó, trong nhà còn bao việc bộn bề chưa kịp lo xong. Máy xay vận hành suốt cả ngày mà vẫn không thể đáp ứng kịp nhu cầu của bà con trong những ngày cận Tết. Bởi ai cũng hiểu rằng, bánh chỉ thực sự ngon khi được làm sát Tết - vừa mới, vừa thơm, lại để được lâu. Cứ đến Tết thì trong nhà nhất định phải có bánh. Thế nên, dù đường có xa, đi có vất vả, sự chờ đợi có mệt nhọc đến đâu, chỉ cần có được nguyên liệu như rang được nổ, xay được bột,…thì mọi cảm giác nôn nao, mỏi mệt trước đó cũng nhanh chóng tan biến. Khó có thể diễn tả trọn vẹn niềm vui và sự háo hức khi đã lo đủ nguyên liệu chính để làm bánh Tết cho gia đình. 

Bà con thường rủ nhau cùng đi rang nếp, xay bột; rồi nhà nào cũng tất bật làm bánh, tạo nên một không khí Tết rộn ràng, ấm áp. Soong nồi, chảo, khuôn bánh… được chuyền tay qua lại giúp nhau, bởi thời ấy hiếm nhà nào có đủ mọi thứ. Nhà làm trước, các nhà khác lại sang xem, vừa phụ giúp vừa rút kinh nghiệm cho mẻ bánh của mình. Tiếng gọi nhau từ nhà này sang nhà kia í ới nghe vui tai. Lũ trẻ chúng tôi thích thú xon xen bên người lớn để phụ việc vừa sức, như in bánh in, bánh nổ, lăn bánh da; phơi bánh, gói ghém tỷ mỷ các thứ... Từ khâu thắng đường đen, nhào bột, lấy sương đêm, in bánh hay đổ bánh, cho đến khi hồi hộp ngắm nhìn thành phẩm - xem bánh mịn hay thô, bóng hay sạm, dẻo hay cứng, trắng hay ngả vàng, rồi cân nhắc cách pha chế hương thơm cho từng loại. Tất cả đều tẩn mẩn, công phu với bao háo hức, mong đợi. 

Xen lẫn với đó là tiếng nói cười rôm rả, lời ngợi khen, thán phục. Thỉnh thoảng cũng có cả tiếng thở dài do nôn nóng chờ lâu mới có dụng cụ làm cho nhà mình. Xong bánh cho nhà mình, lại sang làm giúp nhà hàng xóm. Cứ thế, bà con truyền nhau từng bí quyết, từng kinh nghiệm để có được những mẻ bánh Tết ngon nhất, đẹp nhất. Rồi từ những chiều vàng nắng, những đêm quây quần làm bánh dưới ngọn đèn dầu leo lắt, lớp trẻ còn học được ở người lớn nhiều bài học dân gian, lời hay ý đẹp và nhiều câu chuyện thấm thía. “Đầu năm mua muối, cuối năm mua vôi”, “ Ba ngày Tết, bảy ngày xuân”, “ Mồng Một Tết cha, Mồng Hai tết mẹ, Mồng Ba tết thầy, “ lạt này gói bánh chưng xanh/ cho mai lấy trúc, cho anh lấy nàng…”.  Rồi tự bao giờ, trong không khí se se của những ngày giáp tết ấy, tình làng nghĩa xóm, tình quê, được ấp ủ thuần khiết, tinh thơm trong muôn thanh vị bánh tết, cứ thế dày lên, thân thiện, gắn bó, nương tựa bên nhau để cùng vượt qua bao thách thức, cùng chung ước mong về một mùa xuân mới tươi đẹp hơn phía trước. Bao mùa xuân đi qua, những hồi ức ấy vẫn luôn phảng phất và đẹp như một miền cổ tích.

Với quan niệm “no ba ngày Tết”, dù quanh năm còn nhiều thiếu thốn, bà con vẫn chắt chiu, dành dụm ít gạo, nếp, đậu, mè,… để lo Tết. Có thể ngày thường còn túng thiếu, nhưng ba ngày Tết nhất định phải no đủ; bàn thờ tổ tiên, ông bà không thể vắng bánh trái. Cùng với “thịt mỡ, dưa hành, câu đối đỏ / cây nêu, tràng pháo, bánh chưng xanh” là những hương vị quyến rũ rất riêng của ngày Tết: mùi thơm phưng phức của bột nếp, đậu, mè rang xay; vị gừng thơm cay nồng quyện trong nước đường chín sóng sánh; rồi đủ mùi vị từ các thứ bánh mứt quen thuộc như mứt dừa, mứt gừng, mứt đu đủ, bánh in, bánh ít, bánh nổ, bánh tổ, bánh lăn…Chỉ cần nhìn thôi, hít hà thôi đã thấy Tết đến gần. Cùng với phong vị khác, sự hiện diện của hương vị bánh tết xưa trong không gian tết quê là một phần không thể thiếu trong đời sống văn hoá, vật chất lẫn tinh thần qua bao thế hệ người Việt.

Ngày nay, ánh sáng của khoa học - công nghệ hiện đại đã lan tỏa đến cả những vùng quê xa xôi. Nhiều cơ sở sản xuất bánh kẹo quy mô, chuyên nghiệp ra đời, cho ra thị trường đa dạng các loại bánh chất lượng, thơm ngon, mẫu mã phong phú, phục vụ nhu cầu tiêu dùng trong nước và xuất khẩu. Người dân ngày nay dễ dàng lựa chọn những loại bánh phù hợp với sở thích và điều kiện của mỗi gia đình. Tuy vậy, trong đời sống đương đại, vẫn còn một số gia đình vẫn gìn giữ nếp xưa, duy trì tục làm bánh Tết như một dấu ấn riêng của mái ấm mình. Có nhà nhất thiết phải làm bánh tổ- thứ bánh được xem là không thể thiếu trên bàn thờ cúng tiên tổ; có nhà vẫn nấu bánh tét, bánh chưng như một nét truyền thống đã gắn bó của gia đình… Dẫu vậy, trước nhịp sống bận rộn và sự tiện lợi của thị trường, việc tự tay làm bánh Tết không còn được đặt nặng như thuở trước.                  

Cuộc sống luôn đổi mới theo hướng hiện đại hóa, song vẫn rất đáng trân trọng khi nhiều gia đình tiếp tục lưu giữ thói quen tự làm bánh Tết. Không chỉ làm bánh, họ còn kiên nhẫn truyền dạy cho con cháu cách làm mứt, làm bánh từ những nguyên liệu sẵn có của quê hương. 

Trên nền tảng đổi mới và sáng tạo từ khoa học - công nghệ, xuân qua rồi xuân tới, Nhân dân ta vẫn biết nâng niu kỹ năng lao động, trân trọng thành quả do chính bàn tay mình tạo ra. Tại các địa phương, Tết đến, các Hội, đoàn thể, thôn, Tổ dân phố vẫn duy trì tổ chức các hội thi làm bánh Tết thủ công, tạo nên một không khí đón Tết vui vẻ, háo hức, tràn đầy hương sắc. Và mặc nhiên, làm bánh tết quê trở thành một tập tục văn hoá cổ truyền luôn hiện tồn trong tâm thức Việt. 

Ngày nay, khi toàn xã hội đang chung tay bảo tồn, phục dựng, phát huy các giá trị văn hóa cổ truyền, mỗi gia đình cố giữ nếp nhà,  nếp quê cũng như đang thể hiện trách nhiệm “giữ ngọc gìn vàng”, phát huy sức mạnh nội sinh của văn hoá truyền thống, đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước.“Ôn cố tri tân”, làm sao để “có mới” vẫn không hoàn toàn “nới cũ”, làm sao để phong tục làm bánh tết- một nét đẹp văn hóa truyền thống đặc trưng phát huy tốt nhất giá trị, góp phần giữ gìn hồn cốt văn hóa Tết Việt qua bao thế hệ- đó chính là điều mong ước của tất cả chúng ta./.